Uposażony w ubezpieczeniu na życie - jak go wskazać, zmienić i co, gdy go nie ma

Kim jest uposażony i czym różni się od spadkobiercy

Uposażony to osoba, którą wskazujesz w umowie jako uprawnioną do otrzymania świadczenia, jeśli umrzesz w czasie trwania ochrony. Może to być ktoś z rodziny, partner bez ślubu, przyjaciel, a nawet kilka osób naraz. Nie musi być z Tobą spokrewniony.

Uposażony to nie to samo co spadkobierca. Spadek dzieli się według testamentu albo ustawy, po postępowaniu spadkowym. Pieniądze z polisy trafiają do osoby wskazanej w umowie, niezależnie od tego, kto dziedziczy resztę majątku. Kodeks cywilny mówi wprost, że suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym (art. 831 § 3).

W umowie pojawiają się zwykle trzy role:

• Ubezpieczający - zawiera umowę i płaci składkę.
• Ubezpieczony - osoba, której życie jest ubezpieczone. Przy polisie indywidualnej to najczęściej Ty w obu rolach.
• Uposażony - osoba, która dostaje świadczenie po śmierci ubezpieczonego.

Jak wskazać uposażonego

Prawo do wskazania uposażonego ma ubezpieczający (art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego). Gdy umowę zawiera ktoś inny na Twoją rzecz, na przykład pracodawca w ubezpieczeniu grupowym, do wskazania potrzebna jest Twoja zgoda jako ubezpieczonego, a umowa albo OWU mogą przewidywać, że robisz to samodzielnie (art. 831 § 1¹). W praktyce w grupówce uposażonego wskazuje zwykle sam pracownik na formularzu towarzystwa. Więcej o różnicach między tymi umowami przeczytasz we wpisie ubezpieczenie na życie grupowe czy indywidualne.

Wskazanie robi się na formularzu, we wniosku o zawarcie umowy albo w osobnej dyspozycji - forma zależy od towarzystwa. Żeby nie było wątpliwości przy wypłacie, podaj dane, które jednoznacznie identyfikują osobę:

• imię i nazwisko,
• numer PESEL albo datę urodzenia,
• adres i dane kontaktowe, jeśli formularz o nie pyta.

Samo określenie "żona" czy "dzieci" bez danych bywa źródłem sporów - zwłaszcza gdy sytuacja rodzinna się zmieni. Po złożeniu dyspozycji zachowaj jej potwierdzenie i powiedz bliskim, że polisa istnieje. Towarzystwo wypłaci świadczenie dopiero po zgłoszeniu, a uposażony często w ogóle nie wie, że nim jest.

Zmiana uposażonego - w każdej chwili i bez jego zgody

Kodeks cywilny pozwala zmienić albo odwołać wskazanie uposażonego w każdym czasie (art. 831 § 1). Nie potrzebujesz zgody dotychczasowego uposażonego i nie musisz go o zmianie informować. Liczy się wskazanie, które towarzystwo ma w dniu śmierci ubezpieczonego.

Zmianę zgłaszasz w towarzystwie w sposób opisany w OWU - zwykle pisemnie albo przez konto klienta. Typowe zapisy, które trzeba sprawdzić we własnej umowie:

• w jakiej formie składa się dyspozycję zmiany,
• od kiedy zmiana jest skuteczna (np. od dnia doręczenia dyspozycji do towarzystwa),
• czy przy umowie zawartej na cudzy rachunek potrzebna jest zgoda ubezpieczonego.

Testament nie zastępuje dyspozycji w towarzystwie. Jeśli chcesz, żeby pieniądze z polisy trafiły do kogoś innego, zmień uposażonego w umowie.

Kilku uposażonych i podział świadczenia

Możesz wskazać więcej niż jedną osobę i określić, jaki procent świadczenia dostaje każda z nich. Jeśli wskażesz kilka osób, a nie podasz udziałów, udziały są równe (art. 831 § 2).

Wiele towarzystw pozwala też wskazać uposażonego zastępczego - osobę, która dostanie świadczenie, gdy uposażony główny nie będzie mógł go otrzymać. Czy taka możliwość jest i jak dzieli się udział osoby, która odpadła, zależy od OWU. Warto to sprawdzić, zanim wypełnisz formularz.

Gdy uposażonego nie ma albo zmarł przed Tobą

Wskazanie uposażonego staje się bezskuteczne, jeśli zmarł on przed śmiercią ubezpieczonego albo jeśli umyślnie przyczynił się do jego śmierci (art. 832 § 1 Kodeksu cywilnego).

Gdy w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma osoby uprawnionej, suma ubezpieczenia przypada najbliższej rodzinie ubezpieczonego w kolejności ustalonej w OWU, chyba że umówiono się inaczej (art. 832 § 2). Typowa kolejność w OWU zaczyna się od małżonka, potem są dzieci, rodzice i dalsi krewni, ale każde towarzystwo zapisuje ją po swojemu. Kolejność z OWU nie musi się pokrywać z kolejnością dziedziczenia ani z tym, czego byś chciał.

Dlatego brak wskazania to nie formalność. Świadczenie może trafić do kogoś innego niż zamierzałeś, a rodzina będzie musiała wykazać pokrewieństwo dokumentami.

Świadczenie a spadek i podatki

Skoro świadczenie dla uposażonego nie należy do spadku (art. 831 § 3 k.c.), to:

• uposażony nie musi przeprowadzać postępowania spadkowego, żeby je dostać - wystarczy zgłoszenie w towarzystwie z dokumentami, których wymaga OWU (zwykle m.in. akt zgonu),
• może je otrzymać także wtedy, gdy odrzuci spadek,
• te pieniądze nie są częścią majątku spadkowego, z którego spłaca się długi spadkowe.

Podatek dochodowy. Świadczenia z ubezpieczeń osobowych są co do zasady zwolnione z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Ustawa przewiduje od tego wyjątki, m.in. dla dochodu z części kapitałowej lub inwestycyjnej niektórych polis. Jeśli polisa ma taki element, sprawdź jej skutki podatkowe osobno.

Podatek od spadków i darowizn. Ta ustawa opodatkowuje nabycie majątku m.in. w drodze dziedziczenia i darowizny. Suma ubezpieczenia dla uposażonego nie jest nabyciem spadku, więc - jak potwierdzają interpretacje organów podatkowych - co do zasady nie płaci się od niej podatku od spadków i darowizn, niezależnie od pokrewieństwa z ubezpieczonym. W nietypowej sytuacji, na przykład gdy umowa przewiduje wypłatę "spadkobiercom" albo polisa jest zagraniczna, skonsultuj skutki podatkowe ze specjalistą od podatków.

Rozwód, nowy związek i inne zmiany w życiu

Rozwód sam w sobie nie odwołuje wskazania. Jeśli uposażonym jest były małżonek wskazany z imienia i nazwiska, to on dostanie świadczenie, dopóki nie zmienisz dyspozycji. Podobnie jest przy nowym związku - partner nie staje się uposażonym automatycznie.

Przejrzyj wskazanie uposażonych, gdy:

• bierzesz ślub, rozwodzisz się albo rozstajesz z partnerem,
• rodzi się albo przybywa dziecko,
• umiera ktoś, kogo wskazałeś,
• zaciągasz kredyt i chcesz, żeby pieniądze z polisy pomogły bliskim go spłacić,
• zmieniasz pracę i przystępujesz do nowej grupówki - tam trzeba wskazać uposażonych od nowa.

Dziecko jako uposażony

Uposażonym może być dziecko, także małoletnie. Trzeba jednak pamiętać, że dziecko nie dysponuje pieniędzmi samodzielnie. Świadczeniem zarządza w jego imieniu przedstawiciel ustawowy - zwykle drugi rodzic albo opiekun - a przy poważniejszych decyzjach dotyczących majątku dziecka potrzebna bywa zgoda sądu rodzinnego.

Przy wskazywaniu dzieci:

• podaj dane każdego dziecka osobno i określ udziały, jeśli nie mają być równe,
• pamiętaj o dzieciach urodzonych później - trzeba je dopisać,
• zastanów się, kto będzie zarządzał pieniędzmi, jeśli drugi rodzic nie jest osobą, której byś to powierzył - w takiej sprawie warto porozmawiać z prawnikiem.

Jeśli dopiero wybierasz ochronę, zobacz, co obejmuje ubezpieczenie na życie i zdrowie. A gdy chorujesz przewlekle, przeczytaj też, czy z chorobą przewlekłą można kupić ubezpieczenie na życie.